Reklam tabelalarının olmadığı bir köy hayal et. Kredi kartı yok. Wi-Fi çekmiyor. İnsanlar sabah kalkınca kahvaltıdan önce gülümsemeyi unutmuyor. Ve hiç kimse pazartesi sabahı trafikle uyanmıyor.
Burası geçmiş değil. Geçmişin direnç gösterdiği yer. Burada hâlâ bir şey almak için para değil, yüzün gerekir. Kimin olduğun, ne iş yaptığın değil Kime nasıl dokunduğun önemlidir.
Şimdi sana dünyanın hala sistemden uzak kalan, tüketimden kaçan, sessiz ama dirençli ekonomi biçimlerini anlatacağım. Bunlar yalnızca rakamların değil, insan ruhunun hâlâ pazarlanmadığı yerlerdir.
1. Zapatista Toplumu Meksika
Chiapas bölgesinde zamanın dışına taşmış bir topluluk yaşar. Devlete bağlı değildir. Uluslararası ekonomiye direnir. Kendi hukukları vardır, kendi okulları, kendi alışverişsizlik biçimleri.
Para geçer mi? Geçebilir. Ama önemli değildir. Çünkü Zapatistalar için üretim, tüketime değil, dayanışmaya dayanır. Domates eken biri domatesi satarak zengin olmaz, çünkü domates zaten paylaşıldığında zenginlik üretir.
Market yoktur. Ama aç kalan da yoktur. Burada kar marjı utanç verici bir kelimedir.
2. Ladakh Hindistan'ın Sessiz Kutbu
Bir coğrafya düşün. Yolları 6 ay kapalı. İnternet gelmiyor. Lüks hiçbir şey yok, ama huzur bol.
Ladakhta insanlar yılda sadece birkaç ay çalışır. Geri kalan zamanda birbirlerine bakarlar. Bahçelerinde sebze yetiştirir, gündüz çalışır, akşam topluca çorba içerler. Para? Vardır ama çok nadir kullanılır. Çünkü ihtiyaçlar nesnelerle değil, bağlarla karşılanır.
Burada satın almak yerine hatırlanmak önemlidir.
3. Tanna Adası Vanuatu
Burası turistik bir cennet değil. Para karşılığı gülümseme satılmaz. Turist gelir, çeker gider. Ama köy halkı aynı kalır.
Ekonomik sistemleri kastom ekonomidir. Yani alışveriş için deniz kabuğu, domuz dişi ya da sadece bir söz yeter. Tannada modern paranın değeri düşüktür. Çünkü toplumun değer verdiği şey bir ürünün fiyatı değil, üretilirken kurulan ilişkidir.
Ve bu yüzden burada enflasyon kavramı yoktur. Çünkü arz-talep değil, verme-alma dengesi vardır.
4. Bhutan Mutluluk Ekonomisinin Gerçek Tanımı
Bhutan'da GSMH yerine GNH ölçülür: Brüt Ulusal Mutluluk. Bu bir istatistik değil, bir dünya görüşüdür. Halkın %90ı kendi sebzesini yetiştirir. Binalar 3 katı geçmez. İşsizlikten çok, anlamsızlık korkusu vardır.
Bhutanda alışveriş merkezi yoktur. Ama her köyde bir dua tekerleği vardır. Burada tüketim hız değil, huzur yaratmalı diye inanılır.
5. Permakültür Komünleri Avrupa'nın Sessiz Bahçeleri
Fransa, İspanya, Almanya Kapitalizmin kalbinde, ama onun dışında yaşayan insanlar var.
Toprakla uyum içinde kurulmuş, doğayla çatışmayan mikro-toplumlar. Elektrik güneşten. Su yağmurdan. Yiyecek topraktan. Ve ekonomi: Bende fazla olanı senin ihtiyacınla değiş tokuş ederiz.
Permakültür komünlerinde kredi notu yok. Ama güven notu vardır. Bir kere sözüne sadık olursan, tüm sistem seni taşır.
Modern Ekonominin Dışındaki Bir Gerçek
Global piyasalarda dolar düşer, euro yükselir, altın dalgalanır Ama bu toplumların gözü sadece gökyüzündedir. Çünkü onlar hava durumunu takip eder, borsayı değil.
Birileri bitcoin alırken, onlar keçi sayar. Birileri NFT üretirken, onlar yoğurt mayalar. Ve biri çevrim içi olurken, onlar birbirine gerçek gözle bakar.
Ekonominin Fısıltı Hali
Gürültülü paranın değil, sessiz alışverişin olduğu dünyalar hâlâ var. Orada ucuzluk değil, yeterlilik aranır. Ve para, sadece konuşulmadığında değerlidir.
Modern dünyanın dışında yaşamıyorsun belki Ama o dünya dışı hayatların olduğunu bilmek bile şu an içinde olduğun sistemin alternatiflerinin varlığını sana fısıldar.
Ve belki de en büyük ekonomik devrim bir sabah kalkıp hiçbir şey satın almadan bir günü dolu dolu yaşamakla başlar.